Bài đọc · Chuyên đề 5
Việc làm, tuyển dụng và nhiệm vụ trực tuyến
Chuyện đang xảy ra ngay lúc này?
Nếu đang bị giục lên xe đi làm xa ngay trong đêm, hoặc đang bị ép giao giấy tờ, hãy báo ngay cho người nhà và gọi Công an nơi gần nhất, hoặc gọi 113. Nếu vừa nạp tiền vào một ứng dụng nhiệm vụ — đọc thẳng mục “Nếu đã lỡ” ở cuối bài trước.
Đồng tiền đầu tiên đi theo chiều nào?
Đi làm là được trả tiền, không phải nộp tiền.
Người lao động được trả công cho việc đã làm. Hễ bị yêu cầu nộp tiền để mở việc, mở nhiệm vụ, giữ chỗ hay bảo đảm thực hiện công việc thì dừng giao dịch, tự xác minh, và không nộp thử.
Có một trường hợp khác: doanh nghiệp hoạt động dịch vụ việc làm được cấp phép có thể thu phí dịch vụ — nhưng khoản đó phải được công khai, đúng dịch vụ, và có hợp đồng cùng chứng từ rõ ràng. Không rõ thì hoãn.
Kênh chính thức là nơi do chính mình tự tìm ra và kiểm được là đúng tổ chức: số in trên thẻ ngân hàng, ứng dụng chính thức của đúng nhà phát hành mà mình đã dùng từ trước, trang chính thức mình tự gõ địa chỉ và đối chiếu được tên miền, số công bố trên trang đó, hoặc cơ quan Công an nơi gần nhất. Không phải số máy hay đường dẫn do người kia đưa, và cũng không phải ứng dụng mình vừa cài theo lời ai đó.
Việc nhẹ, lương cao, và một khoản nhỏ nộp trước
Lời mời thường bắt đầu rất dễ chịu. Làm tại nhà, mỗi ngày vài tiếng, thu nhập khá. Vài nhiệm vụ đầu được trả hoa hồng thật, tiền về tài khoản thật. Rồi mới đến câu quan trọng: nạp thêm để mở gói lớn hơn.
Đến lúc muốn rút thì ứng dụng báo phải nâng gói, phải nộp phí, phải nạp thêm. Con số hoa hồng hiện trên màn hình vẫn còn đó, rất to, và không rút được đồng nào.
Chuyện này không đòi hỏi phải nhớ tên từng ứng dụng. Chỉ cần một câu hỏi, đặt ngay từ đầu:
ĐỒNG TIỀN ĐẦU TIÊN ĐI THEO CHIỀU NÀO?
Viết ra giấy cho rõ: ai trả tiền cho ai, và để làm gì. Tiền công thì phải gắn với việc mình đã làm. Còn khoản nào bắt mình nộp trước thì phải dừng lại xem xét riêng.
Vì sao người tỉnh táo vẫn nộp tiền
| Điều nhiều người nghĩ | Thực tế |
|---|---|
| “Họ trả hoa hồng thật rồi mà.” | Khoản trả đầu chỉ chứng tỏ đã có một khoản được trả. Đó thường là tiền mồi để mình nạp khoản lớn hơn. |
| “Bạn cùng phòng đang làm và đang nhận được tiền.” | Người quen đang nhận tiền chỉ là một đầu mối để tìm hiểu. Họ có thể cũng đang ở khúc đầu của cùng một vòng. |
| “Nạp ít thôi, thử xem sao.” | Nạp thử vẫn là nộp tiền trước khi kiểm tra xong. Và số nạp sau bao giờ cũng lớn hơn số nạp trước. |
| “Gọi là đầu tư chứ không phải xin việc.” | Gọi là “đầu tư”, “cộng tác viên” hay “gian hàng” thì tiền vẫn đang chảy từ người tìm việc sang phía họ. |
| “Để lại bằng gốc cho họ giữ là thủ tục bình thường.” | Người sử dụng lao động không được giữ bản chính giấy tờ tùy thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động — theo khoản 1 Điều 17 Bộ luật Lao động năm 2019. |
Sáu nhóm phải làm rõ trước khi nộp bất cứ thứ gì
Chiều tiền: ai trả cho ai. Công việc: làm gì, ở đâu, cho ai. Ai tuyển: tên đơn vị, và người liên hệ có thẩm quyền gì. Trả công: bao nhiêu, tính thế nào, kỳ trả khi nào. Giấy tờ và quyền: phải giao những gì, cấp quyền gì trên điện thoại. Đường ra: hợp đồng loại nào, thời hạn bao lâu, muốn nghỉ thì báo trước thế nào, khoản đã nộp xử lý ra sao.
Thiếu một nhóm, hoặc các nhóm mâu thuẫn nhau, thì chưa nộp tiền và chưa giao giấy tờ. Đủ sáu nhóm cũng chưa phải là xong — vẫn phải kiểm tra tư cách pháp lý của bên tuyển, điều khoản hợp đồng và đường đi của tiền.
Bốn việc không làm, dù lời mời nghe hợp lý đến đâu
Không nộp tiền để có việc. Kích hoạt gian hàng, mở nhiệm vụ, nâng gói, đặt cọc giữ chỗ — mọi tên gọi đều là một việc: nộp tiền trước để được giao việc.
Không giao bản chính giấy tờ. Chỉ đưa ra đối chiếu rồi cầm về ngay. Nếu một thủ tục hợp pháp thật sự cần bản gốc, chỉ giao cho đơn vị đã xác minh, có biên nhận ghi rõ mục đích và ngày trả, và giữ bản sao.
Không cài ứng dụng ngoài cửa hàng ứng dụng chính thức, không cấp quyền can thiệp sâu vào máy. Quyền can thiệp sâu vào máy (điện thoại thường gọi là Trợ năng) cho phép ứng dụng đọc nội dung màn hình và thao tác thay mình — đủ để đọc thông báo và chiếm mã xác thực. Lời mời việc làm không có lý do gì cần quyền đó.
Không mở, cho mượn, cho thuê hay bán tài khoản ngân hàng, và không nhận chuyển tiền hộ. Đây là hành vi bị cấm, và nó kéo người đứng tên vào dòng tiền phạm pháp. Lời mời “việc nhẹ” kiểu này thường đi kèm việc phải giao thẻ, SIM hoặc mã xác thực.
Khi lời mời đưa mình đi xa
Một người lạ rủ đi làm xa, hứa việc nhẹ lương cao, nhưng không cho địa chỉ cụ thể, không nói sẽ gặp ai, mà lại giục lên xe ngay tối nay — thì điều đáng lo nhất không phải mức lương, mà là không biết mình sẽ đến đâu và gặp ai.
Không lên xe, không đi trong đêm theo người lạ. Chỉ đi khi đã có địa chỉ, tên người tiếp nhận và điều kiện bằng văn bản; nên chủ động phương tiện hoặc đi cùng người tin cậy. Nếu bị ép, bị đe dọa hoặc bị giữ giấy tờ, gọi 113 hoặc Công an nơi gần nhất và báo ngay người thân.
Với lời mời đi làm ở nước ngoài, yêu cầu rõ: đơn vị tuyển hoặc phái cử nào, doanh nghiệp tiếp nhận nào, làm ở đâu, công việc gì, hợp đồng ra sao, chi phí bao nhiêu và ai chịu trách nhiệm. Tự tra giấy phép ở nguồn chính thức. Không gửi ảnh hộ chiếu hay giao hộ chiếu cho một tài khoản mạng xã hội chưa xác minh được là ai.
Học phí kèm lời hứa việc làm
Tờ quảng cáo ghi “học xong được giới thiệu việc làm”, nhưng hợp đồng đào tạo lại không ghi điều đó, cũng không ghi khi nào được hoàn học phí — thì hoãn lại. Giữ tiền trong tài khoản, lưu tờ quảng cáo và tin nhắn, rồi yêu cầu hợp đồng ghi rõ: nội dung đào tạo, việc giới thiệu việc làm, tiêu chí hoàn thành, và trường hợp cùng mức và thời hạn hoàn học phí.
Quảng cáo và lời hứa có thể dùng làm chứng cứ, nhưng một bản hợp đồng rõ ràng bảo vệ quyền lợi tốt hơn nhiều.
Ba cách xử lý
| Cách xử lý | Khi nào, và làm ngay gì |
|---|---|
| DỪNG | Nghĩa là: Không nộp tiền, không giao giấy tờ, và kết thúc việc trao đổi đó. Khi nào: Bị bắt nạp tiền mới có việc, bị đòi tài khoản ngân hàng, bị bắt cài ứng dụng lạ hoặc cấp quyền can thiệp sâu vào máy, hoặc bị giục đi xa ngay. Làm ngay: Dừng liên hệ, nói với một người trong nhà. |
| HOÃN | Nghĩa là: Chưa nộp, chưa ký, giữ nguyên đó để tra thêm. Khi nào: Còn thiếu một trong sáu nhóm thông tin, hoặc quảng cáo vênh với hợp đồng. Làm ngay: Tự tìm tổ chức đó và bộ phận tuyển dụng chính thức để hỏi. |
| CÓ THỂ QUYẾT ĐỊNH | Khi nào: Tra được đơn vị tuyển, đã xem chỗ làm, không ai đòi nộp khoản nào, và hợp đồng ghi rõ công việc, tiền công, kỳ trả cùng cách nghỉ. Làm ngay: Nhận việc, giữ bản hợp đồng đã ký. |
Chương trình này không dạy từ chối mọi lời mời việc làm. Một nơi tra được trên cổng thông tin chính thức, có chỗ làm thật, không đòi nộp khoản nào, hợp đồng cho mang về đọc trước — thì cứ nhận việc. Sau đó đối chiếu thực tế với giấy tờ; thấy khác thì lưu bằng chứng và yêu cầu giải thích bằng văn bản. Biết lúc nào được yên tâm cũng là một phần của việc quyết định cho chắc.
Năm việc phải chặn ngay
Không nạp tiền để có việc — Không giao bản chính giấy tờ — Không cài ứng dụng từ đường dẫn lạ — Không cho mượn tài khoản ngân hàng — Không lên xe đi xa khi chưa rõ đến đâu. Không chờ dấu hiệu thứ hai. Gặp một trong năm việc này thì chặn ngay việc đó, rồi mới tính tiếp:
- Nạp tiền để kích hoạt gian hàng, mở nhiệm vụ, nâng gói hoặc để được nhận hoa hồng.
- Giao bản chính giấy tờ tùy thân, văn bằng, chứng chỉ cho bên tuyển giữ; hoặc đặt tiền, đặt tài sản để bảo đảm thực hiện hợp đồng lao động.
- Cài ứng dụng tuyển việc từ đường dẫn lạ, hoặc cấp quyền can thiệp sâu vào máy cho nó.
- Mở, cho mượn, cho thuê hoặc bán tài khoản ngân hàng; giao thẻ, SIM, mã xác thực; nhận tiền rồi chuyển hộ.
- Lên xe đi làm xa trong đêm khi chưa biết sẽ đến đâu và gặp ai.
- Chặn một việc không có nghĩa là mọi cơ hội đều hỏng. Chặn xong rồi tự xác minh bằng kênh chính thức, lúc đó mới quyết định.
Bảng kiểm bỏ túi — chụp lại màn hình này
Bình tĩnh. Làm từng ô một. Chưa nhớ hết cũng không sao.
Nếu đã lỡ
Bị lừa không phải lỗi của người bị hại — nhất là khi người bị nhắm tới đang cần một việc làm. Việc lúc này là chặn thiệt hại.
Không nộp thêm. Dừng liên hệ với bên đó. Đừng nạp thêm để nâng gói hay để mở rút tiền.
Giữ bằng chứng. Lưu tin nhắn, địa chỉ trang, tên ứng dụng, số tài khoản đã nhận tiền, biên lai, lịch sử nạp và rút, và ảnh màn hình số dư.
Bảo vệ tài khoản. Gọi ngân hàng hoặc tổ chức thanh toán bằng số chính thức để đề nghị kiểm tra giúp. Nếu đã cài ứng dụng hoặc cấp quyền, cắt mạng chiếc máy đó rồi dùng một thiết bị khác đáng tin để đổi mật khẩu và đăng xuất khỏi mọi máy khác đang mở tài khoản đó. Nếu đã giao thông tin tài khoản hoặc SIM, báo cả ngân hàng và nhà mạng.
Nếu đã giao bản chính giấy tờ và không liên lạc được với họ. Giữ biên nhận, tin nhắn và địa chỉ; gửi yêu cầu trả lại bằng cách lưu lại được. Liên hệ cơ quan quản lý lao động ở địa phương, và trình báo Công an khi có dấu hiệu chiếm giữ hoặc lừa đảo. Đồng thời hỏi nơi đã cấp bằng về thủ tục xin bản sao từ sổ gốc.
Trình báo. Mang giấy tờ đến cơ quan Công an nơi gần nhất, và nói với một người trong nhà.
Cảnh giác với người hứa lấy lại tiền
Và cảnh giác với người tự tìm đến hứa chắc chắn lấy lại được tiền, chỉ cần nộp trước một khoản. Chuyên đề 8 nói kỹ về việc này.
23 câu của Chuyên đề 5. Mỗi câu đều có phần giải thích sau khi trả lời — chọn sai cũng không sao, phần giải thích mới là chỗ để học.
Bắt đầu 23 câu của Chuyên đề 5Bản in từ antoantaichinh.vn — Bài đọc Chuyên đề 5. Nội dung có thể đã được cập nhật sau ngày in.