Đừng nghĩ lừa đảo chỉ xảy ra với người nhẹ dạ
Lừa đảo tài chính ngày nay có thể nhắm đến bất cứ ai: người lao động, người nghỉ hưu, sinh viên, chủ hộ kinh doanh, nhân viên văn phòng, kỹ sư, kế toán, thậm chí cả người từng quản lý tiền bạc rất lâu năm.
Kẻ lừa đảo hiếm khi mở đầu bằng câu “hãy chuyển tiền cho tôi”. Chúng thường tạo niềm tin trước, rồi gây áp lực bằng những nỗi sợ rất đời thường: sợ vướng pháp luật, sợ mất tài khoản ngân hàng, sợ bỏ lỡ cơ hội kiếm tiền hoặc muốn có thêm thu nhập cho gia đình.
Vì vậy, phòng chống lừa đảo không chỉ là chuyện “biết nhiều hay biết ít”. Điều quan trọng là mỗi người cần giữ bình tĩnh, kiểm chứng thông tin và không làm theo yêu cầu chuyển tiền, cung cấp mã OTP, mật khẩu hoặc giấy tờ cá nhân khi chưa chắc chắn.
Câu nguy hiểm nhất đôi khi là: “Tôi tỉnh táo lắm, không ai lừa được tôi đâu.” Chính sự chủ quan này khiến nhiều người mất cảnh giác. Nếu không may trở thành nạn nhân, đừng xấu hổ và im lặng; càng báo sớm cho người thân, ngân hàng hoặc cơ quan chức năng, khả năng giảm thiệt hại càng cao.
Lừa đảo đã tồn tại từ rất lâu
Nhiều người cho rằng lừa đảo tài chính chỉ xuất hiện trong thời Internet, điện thoại thông minh, tiền số hoặc trí tuệ nhân tạo. Thực tế, những cái bẫy liên quan đến tiền bạc đã tồn tại từ rất lâu trong lịch sử.
Từ hơn 2.300 năm trước đã có những câu chuyện về gian lận bảo hiểm, dàn dựng sự việc để chiếm đoạt tiền. Về bản chất, cách làm này không khác nhiều so với các thủ đoạn hiện nay: dựng lên một tình huống có vẻ hợp lý, tạo giấy tờ hoặc câu chuyện đáng tin, rồi hướng dòng tiền về phía kẻ lừa đảo.
Qua từng thời kỳ, thủ đoạn có thể thay đổi nhưng mục tiêu vẫn giống nhau: lợi dụng lòng tin để chiếm đoạt tài sản. Ngày xưa có người bán đất không tồn tại, bằng cấp giả, chức tước giả hoặc lời hứa biến kim loại rẻ tiền thành vàng. Ngày nay, những lời hứa đó có thể xuất hiện dưới dạng “đầu tư chắc thắng”, “việc nhẹ lương cao”, “ứng dụng kiếm tiền”, “hoàn tiền nhanh”, hoặc “tài khoản của anh chị đang bị điều tra”.
Kẻ lừa đảo thường bán một câu chuyện rất hấp dẫn
Trong nhiều vụ việc, kẻ lừa đảo không chỉ đưa ra một lời nói dối đơn giản. Chúng thường dựng nên một câu chuyện rất hấp dẫn: cơ hội làm giàu nhanh, khoản đầu tư hiếm có, dự án lớn, hoặc một “bí mật” mà người nghe sợ bỏ lỡ.
Một ví dụ nổi tiếng là vụ Bong bóng Biển Nam ở Anh năm 1720. Công ty được quảng bá là có cơ hội làm ăn lớn ở Nam Mỹ, khiến nhiều người tin rằng đây là cơ hội đầu tư hiếm có. Giá cổ phần bị đẩy lên cao rồi sụp đổ, làm nhiều người mất tiền.
Cũng trong thời kỳ đó, ở Pháp có những lời hứa về sự giàu có từ vùng đất Louisiana. Người dân đổ tiền vào với kỳ vọng đổi đời, nhưng cuối cùng giá trị bị thổi phồng không thể duy trì và hệ thống sụp đổ. Đến thập niên 1820, Gregor MacGregor còn bán đất và trái phiếu của một “quốc gia” tên Poyais, trong khi nơi đó không tồn tại như ông ta mô tả.
Năm 1920, Charles Ponzi hứa trả lợi nhuận rất cao trong thời gian ngắn. Thực tế, tiền trả cho người tham gia trước được lấy từ tiền của người tham gia sau, chứ không đến từ hoạt động đầu tư thật. Đây là lý do nhiều vụ “đầu tư lợi nhuận cao, rủi ro thấp” hiện nay cần được đặc biệt cảnh giác.
Có những vụ nghe rất khó tin nhưng vẫn xảy ra, vì kẻ lừa đảo biết cách tạo vỏ bọc đáng tin. Victor Lustig từng giả làm quan chức và “bán” tháp Eiffel cho một người buôn sắt vụn. Khi phát hiện bị lừa, nạn nhân xấu hổ nên không báo ngay, khiến kẻ lừa đảo có thêm cơ hội tiếp tục hành vi của mình.
Bài học rất đơn giản: nhiều cái bẫy tài chính không bắt đầu bằng một con số, mà bắt đầu bằng một câu chuyện nghe quá hấp dẫn. Nếu lợi nhuận quá cao, thời hạn quá gấp, người mời gọi yêu cầu giữ bí mật hoặc liên tục thúc ép, hãy dừng lại và kiểm chứng trước khi làm theo.
Lừa đảo ngày nay có tổ chức hơn và khó nhận diện hơn
Trong thế kỷ 20 và 21, các vụ lừa đảo tài chính ngày càng lớn, tinh vi và có vỏ bọc chuyên nghiệp hơn. Có vụ núp bóng đầu tư, có vụ dùng báo cáo tài chính đẹp mắt, có vụ dựa vào câu chuyện công nghệ mới, có vụ lợi dụng sự phát triển của tiền số, ứng dụng trực tuyến hoặc trí tuệ nhân tạo.
Điểm đáng lo ngại là nhiều đường dây lừa đảo hiện nay hoạt động có tổ chức. Chúng có kịch bản gọi điện, tin nhắn mẫu, tài khoản nhận tiền, người hướng dẫn nạn nhân thao tác, thậm chí có bộ phận chăm sóc để tạo cảm giác giống một dịch vụ thật. Nạn nhân có thể ở một nơi, người gọi ở nơi khác, còn tiền bị chuyển qua nhiều tài khoản trung gian.
Một số người trực tiếp gọi điện hoặc nhắn tin lừa đảo cũng có thể là nạn nhân của các đường dây cưỡng bức lao động, bị dụ bằng lời mời “việc nhẹ lương cao”. Vì vậy, khi gặp cuộc gọi hoặc tin nhắn nghi ngờ lừa đảo, cách an toàn nhất là không tranh cãi, không trêu chọc, không làm theo hướng dẫn, không bấm vào đường dẫn lạ và không chuyển tiền.
Những dấu hiệu người dân cần đặc biệt cảnh giác
Nhìn lại lịch sử, có thể thấy thủ đoạn lừa đảo luôn thay đổi theo công cụ của từng thời đại. Trước đây có thể là giấy tờ, thư tay, tàu hàng hoặc đất đai giả. Ngày nay có thể là cuộc gọi, tin nhắn, thư điện tử, ứng dụng, tài khoản mạng xã hội, tiền số hoặc video giả bằng trí tuệ nhân tạo.
Người dân không thể chỉ dựa vào việc học thuộc từng chiêu trò, vì thủ đoạn mới sẽ luôn xuất hiện. Cách phòng tránh hiệu quả hơn là nhận diện các dấu hiệu chung: lời hứa lợi nhuận cao bất thường, yêu cầu chuyển tiền gấp, đe dọa liên quan đến pháp luật, đề nghị giữ bí mật, yêu cầu cung cấp mã OTP, mật khẩu, thông tin căn cước hoặc yêu cầu cài ứng dụng lạ.
Ba điều cần nhớ để tự bảo vệ mình
Không ai miễn nhiễm với lừa đảo. Dù học cao, có kinh nghiệm hay quen sử dụng công nghệ, mỗi người vẫn có thể bị đánh lừa nếu bị tác động đúng lúc.
Hãy dừng lại trước khi chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin. Nếu bị thúc ép phải làm ngay, bị đe dọa hoặc được hứa lợi nhuận quá cao, hãy coi đó là dấu hiệu nguy hiểm.
Đừng xấu hổ khi nghi ngờ mình bị lừa. Hãy báo ngay cho người thân, ngân hàng, cơ quan chức năng hoặc kênh hỗ trợ phù hợp để được hướng dẫn kịp thời.
Nội dung này nhằm cung cấp thông tin và nâng cao cảnh giác cho cộng đồng. Đây không phải là tư vấn pháp lý, tư vấn đầu tư hoặc khuyến nghị tham gia bất kỳ sản phẩm tài chính nào.